نصف اعلاى ساق آن تا سر گلهاى ازرق سفيد رنگ نازك و زرد رنگ نيز شبيه به گل كتان و كوچكتر از آن و تخم آن مانند تخم شاهتره و طعم گياه آن و تخم آن تلخ . طبيعت آن : در آخر اول گرم و خشك . افعال و خواص آن : آشاميدن آن جهت اخراج بلغم خام و اوجاع ورك و مفاصل بارد و ضماد مطبوخ آن جهت رفع قوبا نافع و قسمى ديگر از آن مىباشد كه در اماكن صلبه مىرويد و شاخ‌هاى باريك از ساق آن رسته و بىبرگ و شيردار و اين قسم از قسم اول قوىتر در اخراج بلغم خام . مقدار شربت آن : از قسم اول دو درم و از دويّم يك و نيم درم و حمول آن جهت قطع حمل مجرب دانسته‌اند . كتيله به ضم كاف و فتح تا و سكون ياى مثناة تحتانيه و فتح لام و ها . ماهيت آن : نباتى است طول آن از يك شبر تا يك گز و شاخ‌هاى بسيار از يك بيخ رسته و چوب آن صلب و برگ آن شبيه به برگ مورد و از آن باريكتر و مايل به سفيدى و مزغب و منبت آن بلاد شام و بيت المقدس . طبيعت آن : در سيّم گرم و خشك . افعال و خواص آن : چون اندكى از آن در خم شراب اندازند پيش از آنكه به جوش آمده باشد مانع فساد آن و اهل مصر اين شراب را شراب الحشيشه نامند در نهايت حرارت است و به جهت امراض بارده نافع . فصل الكاف مع الثاء المثلثه كثيرا به فتح كاف و كسر ثا و سكون ياى مثناة تحتانيه و فتح را و الف لغت عربى است به يونانى طراغافيثا و طراقافيبا نيز و به فارسى گون نامند و مشهور . به هندى كتيرا به تاى مثناة فوقانيه به جاى ثاى مثلثه است . ماهيت آن : صمغ درختى است بسيار خاردار و خارهاى آن بسيار تيز و برگشته كه آن را قتاد نامند و مذكور شد و سفيد و سياه مىباشد بهترين آن سفيد صافى املس باريك خالص مايل به حلاوت آنست و سياه آن زبون . طبيعت آن : در گرمى و سردى معتدل و در اول تر و ارطب از صمغ عربى و بعضى در اول سرد و خشك دانسته‌اند و خشكى آن كمتر از سردى و بعضى گرم و تر و بعضى مركب القوى . افعال و خواص آن : مغرى و با تجفيف كمى و شكننده حدت ادويه حاده و مغلظ خون و مواد رقيقه و ملين صلابات و مسكن لذع و حدت اخلاط و ادويه حاده مشروبه از امعا و مقوى فعل آنها به سبب غرويت و تليين و ازلاقى كه دارد و با اندك قوّت مسهله . * اعضاء الرأس و الصدر * اكتحال آن با العبه و ادويه مناسبه جهت رمد و قرحه و بثور چشم در اكحال و ذرورات مسكن حدت آن و بهتر از صمغ عربى و به جاى آن مستعمل و آشاميدن آن با شير الاغ و يا شير بز تازه دوشيده قاطع نفث الدم و نزف الدم سينه و ساير اعضاى باطنى و جهت سرفه و خشونت سينه و حلق و قرحه ريه و گرفتگى آواز و چون با عسل بسرشند و حبوب و يا اقراص ساخته در دهان نگاه دارند و آب آن را فرو برند جهت امراض سينه نافع . * اعضاء الغذاء و النفض و السموم * آشاميدن آن با ادويه مناسبه مقوى امعا و مسكن لذع و قرحه آن و مسكن درد گرده و مثانه و قرحه مثانه و مجارى بول و حرقت آن و مصلح ادويه سميه و گويند مسهل مره صفرا و بلغم لزج است و آشاميدن دو درم آن كه در ميپختج خيسانيده و با قدرى شاخ گوزن و يك دانگ شب يمانى داخل نموده باشند جهت وجع گرده و حرقت مثانه فى الفور نافع و مداومت آشاميدن آن با هر يك از مغز بادام مقشر و نشاسته و شكر به وزن آن بغايت مسمن بدن خصوصاً كه بعد از آن شيرى كه در آن نارجيل طبخ يافته باشد بنوشند و از اسرار مجربه شمرده‌اند . * الزينه * طلاى آن جهت كلف و نمش و تليين جلد و رفع خشونت آن و شقاق لب و با سركه جهت بهق و برص و با العبه جهت تشقق موى . * الجروح و القروح * ضماد آن با گوگرد جهت جرب و آكله و با ادويه مناسبه جهت اكثر زخم‌هاى حاره و بارده . مضر سفل مصلح آن انيسون . مقدار شربت آن : از يك درم تا پنج درم . بدل آن : در تغريه و غير آن صمغ عربى و در تليين و تغليظ تخم كدو و بيخ آن درخت را چون بكوبند هنگامى كه خشك باشد و با سركه بر بهق بمالند زايل گرداند . فصل الكاف مع الجيم كچنار به فتح كاف و سكون جيم عجمى و فتح نون و الف و راى مهمله و لام به جاى را نيز آمده لغت هندى است . ماهيت آن : درختى است هندى شاخ‌هاى آن متفرق و پريشان و برگ آن عريض و وسط آن هم از جانب پايين و هم از جانب بالا منشق به دو نصف و غنچه آن سبز طولانى و گل آن بعد از شكفتن خوش منظر و اندك خوشبو و دو نوع مىباشد سفيد و سرخ ارغوانى مايل به بنفش و عدد برگ‌هاى گل آن پنج عدد و پايين برگ‌ها باريك و بالاى آنها عريض و در وسط آن پنج تار